Tarihçi, akademisyen ve yazar İlber Ortaylı… Herkesin ‘İlber Hocası’ olmuş, milyonlarca insana tarihi ve bilimi sevdirmiş, gönüllere taht kurmuş, bilgi ile ciddiyeti temsil ederken muzipliği de elden bırakmamış eşsiz bir insan…
Tarihi hem en geniş otobanlarıyla hem de en derin koridorlarıyla bilen, olmayacak ayrıntılarıyla ilginçleştiren, elindeki bilgi fenerini karanlık köşelere tutan, güncele yeni kuşaklardan daha çabuk uyum gösteren, yaşamı cesurca ve cömertçe karşılayan, eğlenceyi es geçmeyen bir insanı anlatmak öylesine güç ki… Tarihe ilgiyi arttırıp, milyonları önce televizyon ekranlarına daha sonra da YouTube yayınlarına müptela kılan sıra dışı bir insan Prof. Dr. İlber Ortaylı…
İlber Ortaylı, Kırımlı anne-babanın çocuğu olarak 21 Mayıs 1947’de Avusturya’nın Bregenz şehrinde dünyaya geldi. O sırada şehir Müttefikler’in işgali altındaydı. Annesi Akmescitli Şefika Karaşay ve Kefeli Kemal Ortaylı’dır. Annesi Kırım’ın önde gelen mirza ailelerinden Karaşaylara mensuptur. Bir tarafı da Çarlar tarafından prenslik verilmiş ve Kırım’ın asilzadelerinden Şirinski’dir. Tüm güç koşullara rağmen Şefika Ortaylı, Stalingrad’da Rus dili ve edebiyatı eğitimi almıştı. Dönemin zorlu koşullarından ve baskılardan kaçarak Avusturya’ya yerleşmişti. Kefe’nin Ortay köyünden olan Kemal Ortaylı ile Bregenz yakınlarındaki Alberschwende kampında evlenmişti. İlber Ortaylı iki yaşındayken aile Türkiye’ye göç etti. Bir uçak mühendisi olan Kemal Ortaylı, Kırım tarihi ve Tatarlar üzerine bazı kitapları ve makaleleri Türkçeye çevirmiştir. Annesi Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Rus Dili ve Edebiyatı Bölümünde uzun yıllar eğitim verdi. İlber Ortaylı’nın Enver, Emeldar ve Nuriye adında üç kardeşi vardır.
Büyük Hocaların Öğrencisi
İlber Ortaylı’nın büyüdüğü evde Türkçe, Almanca ve Rusça konuşuluyordu. İlk ve orta öğrenimini İstanbul’da Avusturya Lisesi’nde tamamladı. Daha sonra Ankara Atatürk Lisesi’nden mezun oldu (1965). Ailede ‘mühendislik’ tercih edilirken o tarih okumaya karar verdi. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’ni seçti. Burada Halil İnalcık, Şerif Mardin, Mümtaz Soysal, Seha Meray, İlhan Tekeli ve Mübeccel Kıray gibi akademisyenlerin öğrencisi oldu. 1968 yılında mezun olduktan sonra Viyana Üniversitesinde Slav ve Doğu Avrupa dilleri üzerine öğrenim gördü.
Chicago Üniversitesi’nde Halil İnalcık ile Yüksek lisans çalışmasını ise yaptı. Tanzimat Sonrası Mahallî İdareler başlıklı tezi ile Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde 1974 yılında tarih doktorasını yaptı. Osmanlı İmparatorluğu’nda Alman Nüfuzu başlıklı çalışmasıyla 1979’da doçent oldu. Türkiye’nin siyasi olarak çalkantılar yaşadığı yıllardı. Üniversitelere uygulanan baskılara tepki gösterdi ve 1982 yılında istifa etti. Tekrar 1988 yılında Türkiye’ye dönene kadar Viyana, Berlin, Paris, Princeton, Moskova, Roma, Münih, Strazburg, Yanya, Sofya, Kiel, Cambridge, Oxford ve Tunus’ta çeşitli üniversitelerde dersler, seminerler ve konferanslar verdi.
Her Şeyi Hatırlayan Adam
İlber Ortaylı, 1988 yılında Türkiye’ye döndü ve ODTÜ’de doçent olarak çalıştı. Ardından Ankara Siyasal’daki görevine geri döndü. Bir yıl sonra profesör oldu ve 2002 yılına kadar Ankara Siyasal’da İdare Tarihi Ana Bilim Dalı’nın başkanlığını yaptı. Daha sonra aralarında Galatasaray ve Bilkent’in de olduğu çeşitli üniversitelerde konuk öğretim üyesi oldu ve ders verdi.
İleri seviyede Almanca, Rusça, İngilizce, Fransızca, İtalyanca, Farsça ve Latince bilen Ortaylı yabancı dil öğrenmeye yatkınlığıyla herkesi büyülerdi. Müthiş hafızasıyla ‘her şeyi hatırlayan adam’ olarak anılırdı.
2005 yılına gelindiğinde Ortaylı ismi akademinin dışında da parlamaya başladı. Topkapı Sarayı Müzesi müdürü oldu ve yaş haddinden emekli olana kadar yedi yıl bu görevde kaldı.
Türk Tarih Kurumu ve Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyesi olan Ortaylı, Makedonya Bilim ve Sanat Akademisi (onur üyesiydi. Aynı zamanda Rusya Bilimler Akademisi Şarkiyat Enstitüsü onursal profesörü, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi Tarih Enstitüsü fahri doktoru, Uluslararası Osmanlı Etütleri Komitesi yönetim kurulu üyesi, Avrupa İranoloji Cemiyeti ve Avusturya-Türk Bilimler Forumu üyesiydi. Ayrıca Kültür ve Turizm Bakanlığı’na danışmanlık da yaptı.
Herkesin ‘İlber Hocası’
Kütüphanesinde farklı dillerde yazılmış 30 binden fazla kitabı bulunuyordu. Bunların 5 binini Galatasaray Üniversitesi’ne bağışlamıştı. Ne yazık ki bu kitapların önemli bir kısmı 2012 yılında çıkan yangında yok oldu.
Çocukluğundan beri biriktirdiği minyatür otomobillerden oluşan koleksiyonuna pek düşkündü.
İlber Ortaylı pek çok kişi tarafından sıkıcı bulunan tarihi milyonlarca insana sevdirdi. Gazetelere, dergilere yazdı; ekranlara çıktı ve televizyon reytinglerinden de anlaşılacağı üzere çok izlendi. Tarihi ve bilimi sevdirdi derken sadece insanları ekranların karşısına diktiği anlaşılmasın. Tarih kitaplarının satışlarının artmasına, akademide tarih bölümünün tercih edilmesine neden oldu.
Dijital çağın yeni dilini yadırgamadı; konuştuğu onca yabancı dilin yanına bunu da koydu, gençleri anladı. Kendisiyle birlikte üretilen şakalara, esprilere hoşlukla karşılık verdi. Herkesin ‘İlber Hocası’ oldu ve ekranlardan, konferans salonlarından yaşama dair de önemli dersler verdi. Doğaya düşkün, karayoluyla yolculuğu tercih eden, dünyaya karşı merakı ve iştahı azalmayan, hoş sohbet, gezgin, yalnız yapılan seyahatlere de müptelâ, zeytinliklere âşık, operasever, ciddi ve muzip…
Binlerce İnsan Uğurladı
Milyonlar onu aileden kabul etmişti ve onun da bir küçük ailesi vardı. Mersin senatörü Dr. Talip Özdolay’ın kızı Ayşe Özdolay ile 1981 yılında evlenmişti. Çiftin yolları 1999’da ayrılmıştı. Kızları Tuna 1982 yılında doğmuştu. O herkesin İlber hocası iken iki torunun da dedesiydi.
Yaşadığı sağlık sorunlarının ardından 13 Mart 2026’da, şevkle sarıldığı hayata gözlerini yumdu. 16 Mart’ta Galatasaray Üniversitesi’nde gerçekleşen anma töreninden sonra arzusu olduğu üzere Fatih Camii’nde cenaze namazı kılındı. Ve o çok sevdiği hocası Halil İnalcık’ın ve ‘İstanbul’un hafızası’ olarak nitelendirdiği tarihçi Prof. Dr. Semavi Eyice’nin de ebedi istirahatgahı olan Fatih Camii haziresine defnedildi. Cenaze törenine binlerce insan katıldı. Genç-yaşlı, kadın-erkek, çoluk-çocuk binlerce insan Fatih sokaklarına bir örtü gibi serildi ve bu olağanüstü insana saygıyla veda etti.
